Ĉu venis fino al ĉia Latino?

 

 

Kiam mi iam lekciis en universitato pri tio, ke la plimulton de la lingvoj de la mondo minacas morto dum ĉi tiu jarcento, unu studentino venis al mi tuj post la lekcio kaj demandis: Ĉu via difino de lingvomorto signifas, ke Latino ne estas mortinta lingvo? Mi povis konfirmi, ke ŝi komprenis tute ĝuste. Latino ne estas mortinta, kvankam ĝuste tian priskribon multaj ne-lingvistoj uzas pri ĝi.

Laŭ la kutima lingvoscienca difino, lingvo estas vivanta, se ĝi havas denaskajn parolantojn. Lingvo mortas, kiam ĝia lasta denaska parolanto mortas. La latinida dalmata lingvo, parolata ĉe la orienta marbordo de Adriatiko, mortis kun sia lasta parolanto Tuone Udaina en la jaro 1898. La lasta parolanto de la finn-ugra livona lingvo, parolata ĉe la Baltmara bordo de Latvio, estis Grizelda Kristiņa, kiu mortis 103-jara en Kanado en 2013. Kaj amaso da lingvoj malaperis en la nokton de la historio sen lasi post si la nomojn de siaj lastaj parolantoj.

Iam, sed tre malofte, okazas, ke oni sukcesas revivigi lingvon jam mortintan, tiel ke ĝi reakiras denaskajn parolantojn. La plej fama kazo estas la hebrea, nun la ĉefa lingvo de Israelo, kiu ne havis denaskajn parolantojn dum proksimume 1700 jaroj. En Britujo oni revivigas la kornvalan lingvon, kiu mortis fine de la 18-a jarcento (ekzistas interesa libreto pri la kornvala en Esperanto, verkita de Geoffrey Sutton).

Sed Latinon oni ne bezonas revivigi. Neniam ekzistis la lasta parolanto de Latino. Latino estis transdonata de unu generacio al alia, kaj ankaŭ multaj alilingvaj gentoj de Eŭropo iom post iom latinlingviĝis. En sia granda paroltereno Latino iom post iom disdialektiĝis kaj dislingviĝis – el ĝi naskiĝis la latinidaj lingvoj franca, hispana, portugala, itala, rumana kaj multaj aliaj, kiuj nuntempe havas preskaŭ unu miliardon da parolantoj. Certe oni devas nomi tion ne morto, sed grandioza sukceso por lingvo, kiu iam havis eble nur kelkmil parolantojn en vilaĝo nomata Romo.

Multaj nun reagas: sed tiuj latinidaj lingvoj ja ne plu estas Latino. Nu, ili ne nomiĝas Latino, ĉar tiun nomon oni komencis uzi nur pri la malnova skriblingvo, kiu restis senŝanĝa, dum la parolataj lingvoj rapide ŝanĝiĝis inter la jaroj 500 kaj 1000 de nia erao. (Tamen oni plu parolas ekzemple pri "Latina Ameriko", kio ne estas tute malĝusta!) Sed tio estas nur afero pri la nomo. Komparu kun alia tiel nomata klasika lingvo, la greka: ĉar ĝi konservis sian nomon, neniu diras, ke la greka lingvo mortis. Efektive, la antikvan grekan oni povas en Esperanto nomi ankaŭ "la helena lingvo" – ĉu ĝi nun subite fariĝas mortinta lingvo pro la nura ŝanĝo de la nomo? Mi dirus, ke ne.

Tamen, iu povas diri, Latino disiĝis en multajn lingvojn, dum la greka lingvo restis unu, jen la diferenco. Sed tio estas nur historia hazardo, kiu ne ŝanĝas la karakteron de la lingvo. Efektive, iuj lingvistoj opinias, ke la cakonia dialekto de la greka estas tiom malsimila, ke ĝi estas propre aparta lingvo. Se estus tiel, ĉu oni dirus, ke la antikva greka (aŭ helena) mortis, kiam la cakonia disiĝis de ĝi? Mi dirus, ke ne.

Mi preferas diri, ke iu lingvo estas mortinta, se ĝi iam perdis sian lastan denaskan parolanton, sed ke la lingvo de malnovaj tekstoj estas nur – malnova. Kaj per tio mi ŝatus ankaŭ korekti min mem, ĉar en mia iama blogaĵo "La ravaj mortintoj" mi ankoraŭ ne bone distingis ĉi tiujn du aferojn. Mi tiam aludis al la fascina popularscienca libro I döda språks sällskap: En bok om väldigt gamla språk ('En la societo/kompanio de mortintaj lingvoj: Libro pri ege malnovaj lingvoj') de svedo Ola Wikander (2006), kiu verŝajne elektis la titolon sub la influo de la sukcesa usona filmo Dead poets society ('Societo pri mortintaj poetoj', 1989). En sia libro li skribas kaj pri lingvoj, kiuj vere perdis ĉiujn siajn parolantojn, kiel la sumera aŭ la etruska, kaj pri aliaj, kiuj plu vivas en siaj pli modernaj formoj, kiel la anglosaksa (kiu fariĝis la angla) aŭ la malnovpersa (kiu fine fariĝis la moderna persa lingvo). Wikander, malgraŭ siaj vastaj scioj, bedaŭrinde ne pensis pri tio, ke "lingvomorto" estas okazanta kultura katastrofo en la nuna mondo, kaj ke tial oni devas esti iom atentema pri tio, kiun lingvon oni nomu "mortinta" kaj kiun ne.

Sed kion diri pri Esperanto, kiu naskiĝis sen denaskaj parolantoj? Evidente oni ne povas nomi ĝin mortinta, sed oni certe ofte nomis ĝin "morta", en la senco senviva. Poste Esperanto ja ricevis ankaŭ denaskajn parolantojn, sed ili ne formis apartan parolkomunumon kaj tial ne vere ŝanĝas la karakteron de nia lingvo. Kiel ni povas pretendi, ke ni vive uzas tian senvivan lingvon kaj eĉ kreas en ĝi literaturon?

Certagrade oni povas kompari la Esperantajn verkistojn al la okcident-eŭropaj aŭtoroj, kiuj uzis Latinon – do la malnovan skriblingvon – dum la tuta Mezepoko kaj ankoraŭ dum la unuaj jarcentoj de la Moderna Epoko en siaj verkoj beletraj kaj sciencaj. La fakto, ke la latina skriblingvo iam baziĝis sur la parolata lingvo, ne rekte helpis tiujn verkistojn nov-latinajn. Ilia Latino ne iel mistere konservis en si la vivon de siaj iamaj parolantoj. Estas vere, ke ili havis grandan amason da tekstaj modeloj je sia dispono, dum la Esperantaj devis komenci surbaze de multe malpli da modeloj, plej unue nur la tekstoj de Zamenhof. Sed ambaŭ grupoj de verkistoj devis manovri en fremda regiono sen subteno de la lingvosento de denaska parolanto.

Sed eĉ pli interesa estas komparo kun Sanskrito, la prestiĝa malnova lingvo de la barata civilizo. La klasika formo de Sanskrito estis normigita de la fama gramatikisto Pāṇini kelkcent jarojn antaŭ nia erao, kaj poste oni uzis ĝin skribe dum jarcentoj kaj jarmiloj – ĝis nia propra tempo. Tio similas al la mezepoka uzo de Latino. Sed ekzistas unu grava diferenco. La latinaj aŭtoroj plej alte taksataj, la klasikaj aŭtoroj, vivis en la Roma Imperio kaj ankoraŭ havis rektan kontakton kun la parolata Latino. La plej abunda kaj aprezata sanskrita literaturo, male, naskiĝis dum la unua jarmilo de nia erao, kiam la Sanskrito de Pāṇini ne plu havis subtenon de la parolata lingvo. La fama verkisto Kālidāsa (vivis ĉirkaŭ la jaro 400 de nia erao) do lernis sian Sanskriton el gramatika verko kreita eble 700 jarojn pli frue!

La okcidentaj filologoj estis fascinitaj, kiam ili konatiĝis kun la riĉa sanskrita tradicio. La barata epopeo Mahabarato estas sepoble tiel longa kiel la helenaj Iliado kaj Odiseado kune. La filologojn ne ĝenis, ke la sanskrita literaturo estis skribita en lingvo artefarita – aŭ almenaŭ arte farita – dum Esperantan literaturon oni ofte taksis principe neebla. Kompreneble la verko de Pāṇini havis ankoraŭ ian rilaton kun la parolata lingvo, dum la Unua Libro de Zamenhof komencis tute novan tradicion. Sed la postaj verkistoj sanskritaj kaj Esperantaj devis konscie lerni respektive la normon de Pāṇini kaj tiun de Zamenhof – el ilia vidpunkto ne estis diferenco. Oni do devas esti atentema, kiam oni legas pri lingvoj "vivantaj" kaj "mortintaj": ofte tiuj vortoj prezentas ne objektivajn observojn sed subjektivajn pritaksojn.

La 15a regulo forvelkas

 

Kiam oni priskribas la planlingvojn proponitajn dum la 19a kaj 20a jarcentoj, oni ofte atentigas pri du kontraŭaj tendencoj, inter kiuj ili diversmaniere kompromisas. Skemismo signifas, ke gravas la interna reguleco de la lingvo; naturismo signifas, ke la vortoj estu kiel eble plej bone rekoneblaj eĉ por homoj, kiuj ne aparte studis la koncernan planlingvon. Volapuko (publikigita en 1879) estas planlingvo, kie ĉefrolas la skemismo, dum ekzemple Interlingvao (1951) emfazas naturismon, kaj Esperanto (1887) estas ie inter ili.

Kiam Zamenhof kreis Esperanton, por li estis memevidente, ke li utiligos la vortprovizon, kiu jam estas komuna por la eŭropaj lingvoj – tio estas la naturisma flanko de nia lingvo kaj klare distancigas ĝin de la iom pli frua Volapuko. Sed por faciligi la lernadon de la vortprovizo, li ankaŭ decidis provizi Esperanton per regula kaj produktiva vortfarado, kiu estas trajto skemisma. Ĝuste la elpensadon de la regula vortfarado li poste priskribis preskaŭ kiel revelacion en sia lingvokrea laboro, kaj ĝi fariĝis unu el la ĉefaj karakterizaĵoj de Esperanto, kiun oni ofte mencias por reklami la lingvon.

La naturisma flanko de Esperanto kristaliĝis en la 15a regulo de la Fundamenta Gramatiko, laŭ kiu la vortoj, kiujn "la plimulto de la lingvoj" pruntas el la sama fonto, ne ŝanĝiĝas en Esperanto, sed tamen adaptiĝas al ties ortografiaj kaj vortfaraj reguloj. (Unu kuriozaĵo de la Fundamento estas, ke mi ne povas citi la regulon en ties oficiala Esperanta formo, ĉar male ol la cetera Fundamento, la dek-ses-regula gramatiko estas oficiala nur en la lingvoj franca, angla, germana, rusa kaj pola.) La regulo fakte ne diras, ke la "internaciaj" vortoj aŭtomate fariĝas parto de Esperanto, sed ĝi tamen indikas, ke ili estas bonvenaj.

En la nuna mondo la signifo de la 15a regulo por la evoluo de la Esperanta vortprovizo konstante malgrandiĝas. Unu el la kaŭzoj estas la forlaso de la eŭrop-centrismo kaj la adopto de tutmonda perspektivo: "la plimulto de la lingvoj" en la 15a regulo signifis klare nur la ĉefajn eŭropajn lingvojn, ne tiujn de Afriko kaj Azio – kvankam Esperanto pretendas tutmondan uzon. Dum la tempo de Zamenhof estis ankoraŭ kutime lasi ekzemple la araban, hindian, bengalan, ĉinan kaj japanan ekster la grupo de la kulturlingvoj, sed nun la esperantistoj komencas konscii, ke utiligante plu la 15an regulon ili nur pliigus la eŭrop-centrismon de Esperanto.

La plej grava kaŭzo por la forvelko de la 15a regulo estas tamen tio, ke la ĉefa fonto de la "internaciaj vortoj" en la nuna mondo fariĝis la angla. Fakte la 15a regulo tute laŭvorte devus esti aplikebla: "words which the greater number of languages have derived from the same source" (vi memoras, ke la angla teksto estas inter la oficialaj versioj de la Fundamenta Gramatiko) – "vortoj, kiujn la plimulto de la lingvoj devenigis el la sama fonto". Tamen la esperantistoj pli-malpli unuanime decidis, ke la angla ne taŭgas kiel tia fonto, kvankam Zamenhof senprobleme pruntis el la plej prestiĝa lingvo siatempa, la franca.

La rezulto estas, ke multaj lingvoj nun kunhavas la samajn internaciajn vortojn pruntitajn el la angla, sed Esperanto ilin ne uzas. Estas malfacile imagi pli internacian esprimon ol la angla okay, sed bona esperantisto diras nur bone, ne o kej. Anstataŭ fit kaj fitness ni havas nur trejnita, trejniteco, bona fizika stato. Ni ne povas uzi la anglan cool, sed devis elpensi la propran ekvivalenton mojosa. Eĉ la komputilaj file, Internet kaj web ne nomiĝas tiel en Esperanto. Nun ni eble suferas pro koronviruso, sed tamen kronviruso ja estas pli Esperanta laŭ multaj. La rezulto estas, ke Esperanto purisme evitas la ĉefan parton de tiu angladevena vortprovizo, kiu nuntempe kunligas grandan parton de la lingvoj de la mondo – tiusence Esperanto kvazaŭ intence rifuzas internaciiĝi.

Unu el la kaŭzoj por tiu rifuzo apliki la 15an regulon estas, ke multaj esperantistoj ŝatus simple ŝajnigi, ke la angla ne estas la superrega internacia lingvo en la nuna mondo. Sed eble pli grava kaŭzo estas, ke la 15a regulo siatempe estis konstruita sur la supozo, ke la grek-latina-latinida fonto de la internaciaj vortoj neniam ŝanĝiĝos. Estas malfacile redirekti la regulon por akcepti vortojn el tute alia fonto, nuntempe el la angla (aŭ iam estonte el la ĉina, kiu scias?).

Ne eblas konekti Esperanton al la angla cirkvito ankaŭ pro tio, ke multaj internaciaj vortoj havas en la angla alian signifon ol en Esperanto, kiu siatempe prenis ilin ĉefe laŭ la francaj signifoj. Ekzemploj multas: la angla eventual signifas ne eventuala, sed fina; cabin estas pli ofte kajuto aŭ pasaĝerejo ol kabano; control signifas ne kontroli, sed regi, stiri; defy signifas ne defii, sed spiti; demonstration signifas ne demonstracio, sed manifestacio; farm signifas ne farmo, sed bieno; media signifas ne medio, sed (amas)komunikiloj; negotiate signifas ne negoci, sed intertrakti; pretend signifas ne pretendi sed ŝajnigi. Sufiĉe konfuze, ĉu ne? Pli bone turni la dorson al la angla, kiam oni parolas Esperanton. Sed tio signifas ankaŭ, ke la iama naturisma rekonebleco de tiuj vortoj restas nur historia, ĉar la francan aŭ Latinon oni lernas en la mondo multe malpli ol la anglan.

Mi ne celas diri, ke la pordo de la 15a regulo estas jam tute fermita. En diversaj sciencoj oni plu kreas terminojn sur la bazo greka-latina, kaj tiaj estas facile alpreneblaj en Esperanto. Ŝajnas ankaŭ, ke teleregataj aviadiletoj nomiĝos droneoj (el la angla drone, origine 'vir-abelo'), kvankam oni eksperimentis ankaŭ per spavo (mallongigo de "senpilota aviadilo"). Kaj en la komputa terminaro ni ricevis el la angla ekzemple la vorton defaŭlto, kvankam ankaŭ implicita valoro plu havas siajn uzantojn. Sed la ĝenerala etoso inter la esperantistoj estas, ke pruntojn el la angla oni devas rezisti, se nur iel eblas trovi Esperantan alternativon – kiel ja ofte eblas, ĝuste ĉar ni havas tiel bonan vortfaran sistemon. Internaciiĝo pere de anglaj vortoj ne estas ŝatata alternativo.

Ĉu do en Esperanto la skemismo komencis superregi la naturismon eĉ pli klare ol antaŭe? Jes, tiel oni povas diri. Sed mi ŝatus paroli ne nur pri fortiĝanta skemismo, sed pri nova strebo al aŭtonomeco de Esperanto. Iam ŝajnis, ke la landonoma tipo Francio tute forpuŝos la tipon Francujo, kaj ke la fonemo /ĥ/ komplete malaperos. Sed tiuj poiomaj ŝanĝiĝoj haltis lastatempe, eble eĉ returniĝis. Multaj esperantistoj pensas, ke ĉar ni ĉiuokaze ne plu intencas imiti aliajn lingvojn, kaj ĉar la estonta sukceso de Esperanto ĉiuokaze ne dependos de tiu aŭ alia lingva detalo, ni povas ankaŭ konservi la tradiciajn trajtojn de la lingvo. Tiu aŭtonomemo estas parenca al la forvelko de la 15a regulo.

Fina atentigo: mi almenaŭ klopodis en ĉi tiu teksto esti ne prijuĝanto sed nura priskribanto, kiel decas al lingvisto. Mi petas provi same fari en la eventualaj komentoj.

Siis mitä kieltä te puhutte?

Aika moni lingvistikollegani tietää, että olen puhunut minun ja vaimoni Melinan yhteisille lapsille esperantoa, joka on siis heidän toinen äidinkielensä. Moni on ollut kiinnostunut asiasta, mutta moni on myös ollut lähinnä hämmästynyt. Tiedän myös, että jotkut kollegat ovat omille opiskelijoilleen esittäneet epäilyksiä siitä, voiko esperantoa oikeasti puhua, ja jopa kutsuneet lapsiani "lapsiparoiksi" (aina kannattaa varoa: opiskelijoissanne on todennäköisesti lahtelaisia). Nyt kun nämä "lapsiparat" ovat aikuisia, haluan tehdä jonkinlaisen tilinpäätöksen ja ikään kuin vastata niihin kysymyksiin, joita kollegani eivät ole osanneet tai uskaltaneet tehdä.

Muistan, kun vuonna 2005 Vilnan esperantokongressin aikana kymmenvuotias vanhin tyttäremme jutteli hotellin aulassa innokkaasti italialaisen ystävättärensä kanssa (he ovat tunteneet kolmivuotiaasta ja pitävät yhä yhteyttä). Pari suomalaista turistia päätteli tyttäreni olevan suomalainen ja kysyi, mitä kieltä tytöt puhuvat keskenään. "Ai esperantoa, se on se tekokieli." Tyttäreni oli loukkaantunut, koska hän ymmärsi kommentin vähättelevän sävyn. Ja kommentti oli kummallinen siinä tilanteessa, koska turistit olivat juuri kuulleet, että lapsetkin käyttävät kieltä ihan luonnollisesti.

Mutta lingvistitkin ajattelevat helposti, että esperanton puhuminen perheessä on jotenkin kummallista. Sen sijaan jonkin uhanalaisen vähemmistökielen puhuminen toisi meille todennäköisesti rohkaisua ja kehuja. Nykyään ei tarvitsisi edes olla juuria kyseisessä vähemmistökielessä: lapset voi laittaa baskin-, alasorbin- tai vaikkapa inarinsaamenkieliseen päiväkotiin vain tukeakseen kieltä ja antaakseen lapsilleen jotakin arvokasta. Esperantoa lapsilleen puhuvia vanhempia pidetään jonkinlaisen kummallisen kokeen järjestäjinä, vaikka esimerkiksi lastenkirjoja on tarjolla paljon enemmän kuin monessa vähemmistökielessä. Toisaalta olen tietysti kiitollinen siitä, että esperanton ansiosta ymmärrän erinomaisesti pientä kieltä kotonaan käyttäviä vanhempia. Romanikielen lautakunnan puheenjohtajana toimiessani ymmärsin hyvin, millaisia haasteita romanikielen siirtämiseen lapsille liittyy – vaikka en tietysti koskaan lipsauttanut, että romanikielihän on kuin esperantoa.

Itse en puhu esperantoa sen vuoksi, että olen kielentutkija, vaan minusta tuli kielentutkija siksi, että rupesin 14-vuotiaana opettelemaan esperantoa. Mutta ilman vaimoni Melinan rohkaisua en olisi ruvennut puhumaan vanhimmalle lapsellemme esperantoa – ja sitten tietysti myös seuraaville lapsillemme. Melina oppi esperanton pitkälti samaan aikaan vanhimman lapsemme kanssa, ja hänen sanavarastossaan oli sellaisia sanoja kuin 'tutti', 'vaippa' ja 'pulautus', joita useimmat esperanton puhujat eivät tarvitse. Minäkin koetin aina oppia erilaisia kodin esineitten nimiä, eläinten nimiä, kasvien nimiä ja muita, joita en ollut ennen tarvinnut, pysyäkseni edellä kieltä omaksuvista lapsista, ja pian huomasin olevani aidosti kaksikielinen.

Hyvin tärkeitä olivat matkat erilaisiin esperantotapahtumiin, erityisesti sellaisiin, joissa tapasimme muita esperantoa puhuvia lapsiperheitä. Koska monet niistä pidettiin Saksassa, vanhin lapsemme taisi jonkin aikaa luulla, että esperanto on Saksassa kovinkin yleinen kieli; hänellä oli myös aina kotiin palattuamme jonkin aikaa saksalainen aksentti esperantossaan.

Meillä on tietysti laaja valikoima esperantonkielistä lastenkirjallisuutta; monet Tove Janssonin ja Astrid Lindgrenin kirjat on lapsille luettu esperantoksi. Erityinen asema on ollut Ihmemaa Oz -kirjalla ja sen monilla jatko-osilla, joita suomalaiset lapset eivät kovin paljon lue mutta joiden esperantonkieliset käännökset ovat niin hyviä, että luimme niitä paljon. Kuvakirjat olivat etupäässä kiinalaisia, ja monen nimestä on tullut perheessämme lentävä lause.

Lapset rupesivat varhain kirjoittamaan esperantoa suomalaisen ortografian mukaan, sen vuoksi pidin heille eräänlaista koulua, jossa opimme esperanton kirjaimia ja kirjoitusta. Tietenkään he eivät sitten myöhemmin voineet enää oppia kaikkien kouluaineitten asioita esperantoksi. Muistan neuvoneeni heille koulun matematiikkaa suomeksi, ettei heidän tarvitsisi vaikean asian lisäksi opetella matemaattisia termejäkin esperantoksi. Mutta suomen puhuminen heidän kanssaan tuntui kyllä todella kummalliselta!

Luin kerran sellaisen mielipiteen, ettei esperanto voi olla oikea kieli, koska kukaan ei ole esperantoksi maanitellut lasta syömään aamupuuronsa. Minä luonnollisesti olen, enkä ole maailmanhistorian ensimmäinen. (Ihmiset vain luulevat tietävänsä asioita esperantosta.) Mutta itse lisäisin, että vielä elävämmäksi esperanto tulee, kun käyttää sitä kinatessaan murrosikäisen kanssa. Keskimmäisen lapsemme tulikivenkatkuinen Iru for! 'mene pois' on yhä todella elävä muisto.

Vanhin ja nuorin lapsemme ovat kumpikin toimineet esperanton kielenoppaina teatterissa: vanhin opetti näyttelijöille esperantoa, kun Lahden kaupunginteatteri esitti Mikael Niemen näytelmän "Populaarimusiikkia Vittulanjänkältä", ja nuorimmaisella oli sama tehtävä, kun Svenska Teatern esitti Eva-Matria Benavente Dahlinin näytelmän "Några av oss".

Tätä nykyä puhun esperantoa lasteni kanssa, kun he tulevat kotona käymään. Heillä on myös ollut tapana edelleen kirjoittaa useimmat tekstiviestit ja muut pikaviestit minulle esperantoksi. Vanhimman tyttäremme aviomies on sveitsiläinen, heillä on pieni poika, ja heidän perheessään puhutaan englantia, berninsaksaa ja suomea. Mutta tyttäreni aviomies puhuu esperantoa niin paljon, että minä ja Melina voimme yleensä käyttää kieltä myös hänen kanssaan – eli joulupöytämme on neljän kielen ilotulitusta. Tyttäreni on myös pyytänyt, sisarustensa tukemana, että puhuisin hänen pienelle pojalleen esperantoa; en tosin vielä usko, että hän kuulee tarpeeksi esperantoa omaksuakseen sen niin kuin äitinsä, mutta toistaiseksi valinta on minustakin tuntunut täysin luonnolliselta.

Esperantosta on tullut perheemme yhteenkuuluvuuden symboli, tuttu ja turvallinen asia, joka tuo mieleen muistoja perheemme yhteisistä matkoista ja muista menneiden vuosien yhteisistä kokemuksista. Tietyillä paikoilla ja käsitteillä on meille vain esperantonkielinen nimi, koska suomenkielinen ei tunnu samalta. Ja meillä on aina oma salakieli, jota voi tarpeen vaatiessa käyttää julkisella paikalla.

En siis ole puhunut lapsilleni esperantoa tehdäkseni lingvistisen kokeen, vaan antaakseni heille mahdollisuuden olla mukana siinä kieliyhteisössä, joka on minulle ollut tärkeä neljäntoista vanhasta lähtien. Uskon, että he ovat myös kognitiivisesti hyötyneet kaksikielisyydestä. (Eikä heidän tarvinnut koskaan opetella, missä järjestyksessä kvartti, kvintti ja muut intervallit menevät, tai mitä syö lakto-ovovegetaristi.) Sen sijaan en ole ajatellut, että heistä tulisi kieltä innokkaasti levittäviä esperantisteja. Olin tietysti ylpeä, kun kaikki kolme ja heidän kumppaninsa tekivät hyvää työtä Lahden kansainvälisen esperantokongressin järjestelyissä kesällä 2019. Mutta voin vakuuttaa, ettei kongressi tullut Lahteen sen vuoksi, että me asuimme siellä, vaan pikemminkin siitä huolimatta: lapsilleni oli aluksi aikamoinen järkytys, että heidän kaksi maailmaansa kohtaavat. Ja nyt he saavat päättää itse, onko esperantolla vastedes mitään roolia heidän elämässään.

Jotakin tärkeää ymmärsin, kun katsoin yhdysvaltalaista elokuvaa "Captain Fantastic" (2016). Siinä perheen – vähän erikoisen perheen – lapset puhuvat yhdessä kohtauksessa esperantoa. Perheen äiti on äskettäin kuollut, ja tytär sanoo panjo mankas al mi 'kaipaan äitiä'. Vaikka tiedän, että kyse on vain elokuvasta, juuri tämä repliikki menee syvälle sydämeeni – ikään kuin tunnen elokuvan lasten äitikaipuun vahvemmin kuin kaikissa englanninkielisissä repliikeissä. Tämän siis olen oppinut: kieli on aina myös tunne.

La sekreta lingvo

Unu el miaj ĉefaj interesoj kiel lingvisto estas esplori la lingvojn de Balkanio kaj iliajn reciprokajn influojn. Sed unu el la Balkaniaj lingvoj estas ankaŭ minoritata lingvo en Finnlando, nome, la romaa. Kaj mi havis la honoron aparteni al la lingva komitato de la finnlanda romaa ekde 2008 ĝis ĉi tiu jaro.

La romaoj (kiuj ankaŭ nomiĝas ciganoj) devenas de Barato. Ilia lingvo apartenas al la hind-arja grupo de la hind-eŭropa familio kaj parencas ekzemple kun la lingvoj sanskrita, hindua kaj bengala. La romaoj migris al la Bizanca Imperio iam inter la 9-a kaj 12-a jarcentoj, kaj tie ilia lingvo estis multe influata de la greka. Poste la romaoj migris al preskaŭ ĉiuj eŭropaj landoj kaj fariĝis la plej granda, kaj ofte diskriminaciata, minoritato de la kontinento.

La plej longan vojon migris tiuj romaoj, kiuj alvenis al la finnlanda parto de la Sveda Regno en la 16-a jarcento. La multaj svedaj vortoj en ilia dialekto montras, ke ili venis al Finnlando de okcidente. Poste la svedia dialekto de la romaa lingvo formortis, kaj la finnlanda dialekto restis izolita en la fora nordo. (La romaa estas nuntempe unu el la oficialaj minoritataj lingvoj de Svedio, sed ĉiuj ĝiaj parolantoj estas pli novaj enmigrintoj el aliaj landoj, inkluzive de Finnlando, kaj ne parolas la originan svedian dialekton de la romaa.)

Dum la unua duono de la 20-a jarcento, la finnlandaj romaoj ankoraŭ vivis migre, vagante de unu vilaĝo al alia en grandaj familiaj grupoj kaj okupiĝante ekzemple pri porokazaj laboroj en bienoj. La esperantisto Onni Kauppinen rakontis al mi, ke lia patro eĉ lernis de migrantaj romaoj kelkajn iliajn vortojn, ekzemple raklo 'knabo'. (Efektive, raklo signifas 'ne-romaa knabo', kaj 'romaa knabo' estas tšau. En la romaa, la substantivoj signifantaj homojn ofte distingas inter romaoj kaj ne-romaoj – en la finnlanda romaa kaale 'romaoj', origine "la nigraj", kaj kaaje aŭ gaaje 'neromaoj, bienuloj'.)

Post la dua mondmilito, iom post iom malaperis la bezono de porokazaj laboristoj en la finna kamparo, kaj la romaoj ekloĝis en domoj (sed ankoraŭ en mia infaneco en la sesdekaj jaroj mi memoras unu romaan familion, kiu ekloĝis en provizora kabano proksime al nia vilaĝo, kaj poste malaperis). Ĉar la romaoj loĝis dise en la lando kiel malgranda minoritato (ĉirkaŭ 10 mil homoj) kaj la infanoj vizitadis finnajn lernejojn, ilia lingvo ŝajnis esti kondamnita al formorto kiel en Svedio. Mirindas, ke tio tamen ne okazis. Ne plu naskiĝis multaj romaoj, por kiuj la lingvo iĝis denaska, sed la romaoj konservis la lingvon kiel sian grupan posedaĵon, kiun la adoleskuloj devis pli-malpli bone lerni por fariĝi hortto kaalo 'vera romao' (cetere, hortto havas la saman grekan etimon kiel la Esperanta orta).

La romaa havis ankaŭ praktikan uzon kiel sekreta lingvo, ekzemple kiam oni devis marĉandi (ofte pri ĉevaloj, pli poste pri aŭtoj) kaj interkonsiliĝi pri la postulata aŭ proponata prezo tiel, ke la alia partio de komprenu. La kaŝlingva funkcio klarigas, kial ekzemple la vortoj por mezurunuoj kaj urboj estas intence nekompreneblaj por parolantoj de aliaj lingvoj: pusmi 'kilogramo', pera 'litro' (ankaŭ 'laktejo'), bar 'marko kiel monunuo' (origine 'ŝtono'), nevo louvo 'eŭro' ("nova mono"), Baro fooros 'Helsinko' ("granda urbo"), Leenjako fooros 'Turku' ("rivera urbo").

La lingvo do havas grandan valoron simbolan kaj eĉ praktikan por la finnlandaj romaoj. Tial ne ĉiuj el ili bonvenigis la formalan agnoskon de la lingvo en la nova konstitucio de Finnlando (1995), la oficialan fondon de la Romaa Lingva Komitato (1997), kaj la novan statuson de la romaa kiel elektebla studfako por romaaj infanoj en iuj lernejoj. La verkantoj de la unuaj lernolibroj kaj gramatikoj, kiel la aboco-libro ĉi-suba, ricevis akran kritikon kaj eĉ minacojn de parto de la maljunaj romaoj. La lernolibroj neniam fariĝis publike aĉeteblaj, ĉar ili estis celitaj nur al la romaoj mem.

Aboco-libro por finnlandaj romaaj infanoj, eldonita de la ŝtata lerneja administracio sed pro la sekreteco de la romaa lingvo neaĉetebla en librovendejoj. La titolo signifas 'La vojo de la romaa lingvo' (pensu pri hipo-dromo, aero-dromo), kaj ĝi iom artefarite proksimigas la finnlandan romaan dialekton al tiuj en aliaj eŭropaj landoj: la tradicia nomo de la finnlanda romaa estas kaalengo tšimb 'la lingvo de la nigraj', kaj eĉ se la adjektivo romano estus uzata, nur iuj el la plej maljunaj parolantoj de la finnlanda romaa scius, ke tšimb 'lingvo' (čhib en multaj aliaj dialektoj) estas in-genra kaj tial postulas la in-genran adjektivan formon romani; en la finnlanda romaa, in-genraj restis nur substantivoj signifantaj virinojn kaj iliajn vestaĵojn. – En la kovrila bildo, rimarku la tradiciajn vestojn de la finnlandaj romaoj, ankoraŭ portatajn de granda parto de ili.

De kelkaj jaroj la romaa estas instruata ankaŭ en Universitato de Helsinko, kaj tiumaniere oni povas eduki kompetentajn instruistojn por lernejoj. Sed tion plu kontraŭas iuj romaaj aktivistoj, eĉ junuloj kiuj apenaŭ mem parolas la lingvon. Tial la sekreteca funkcio de la lingvo, kiu siatempe savis ĝin, minacas nun fine mortigi ĝin: sen oficiala instruado ĝi ne transvivos, sed iuj aktivistoj preferas vivteni ĝin ĉefe kiel sekretan vortprovizon parolatan kun finna gramatiko kaj kontraŭas ĉian malkaŝon de tiu vortprovizo al eksteruloj, kvankam la unuaj ampleksaj vortaroj de la finnlanda romaa aperis jam antaŭ dudeko da jaroj. Tial la universitataj instruistoj devas ne nur instrui la lingvon, sed konstante pravigi sin inter la influhavaj maljunuloj de la romaa gento.

Kiel patro de tri Esperantaj denaskuloj mi ne povis ne rimarki, ke la romaoj, kiuj volas reenkonduki la finnlandan romaan kiel familian lingvon kaj transdoni ĝin al siaj infanoj, vivas ĉiutagon tre similan al la mia. Oni devas konstante mem serĉi kaj lerni, aŭ eĉ krei, vortojn por diversaj aferoj de la moderna mondo. Kaj rilate infanajn librojn, esperantistoj povas elekti el multe pli riĉa sortimento ol la finnlandaj romaoj!

La gepatroj de la Esperantaj denaskuloj ne celas krei unulingvan Esperantan komunumon aŭ Esperantan etnon. Ankaŭ por la finnlandaj romaoj la lingvo ne plu povos iĝi la plej grava komunikilo. En ambaŭ kazoj la lingvo gravas pro siaj simbolaj, identecaj funkcioj. Malgraŭ la internaciaj celoj de Esperanto, por miaj infanoj ĝi ŝajnas esti unuavice simbolo de familia identeco – kaj oportuna sekreta lingvo, kiam oni volas paroli kaŝe en iu publika loko! Tute kiel por la romaoj.

Iuj esperantistoj ja ekpensis pri ĉi tiu komparo; iuj eĉ ekuzis la romaan vorton gaĝo 'ne-romao' en la senco 'ne-esperantisto'. Sed la plimulto de la esperantistoj verŝajne ne ŝatus vidi ian similecon inter la Internacia Lingvo kaj la etna lingvo de la romaoj, kiuj en multaj landoj estas malŝatataj "ciganoj" (eĉ se la Manifesto de Raŭmo parolis pri diaspora lingva minoritato...). Aliflanke, la romaoj certe ne ŝatus, ke ilian lingvon, heredaĵon de la praa Barato, oni komparu kun la nova kaj artefarita Esperanto. Tial, kiam mi membris en ilia Lingva Komitato, mi devis nur silente pensi: jes, mi scias, kiel vi sentas.

Se Esperanto estas tiel facila, kial oftas eraroj en tekstoj?

Mi amas librojn. Ĉiam estas ekscita momento teni novan libron en la manoj kaj komenci rigardi, foliumi kaj legi ĝin (verdire mi ankaŭ unue ĝin flaras). Ĉe Esperantaj libroj mi tamen lernis resti unue iom rezerviĝema por gardi min kontraŭ disreviĝo: tro ofte ĝenaj eraroj gramatikaj kaj vortaraj formanĝas parton de la ĝuo. Kiam la infanoj estis malgrandaj kaj mi voĉlegis al ili Esperantajn infanlibrojn, mi ĉiam devis esti preparita por dumlege korekti erarojn. Kaj kiam oni recenzas libron, preskaŭ ĉiam oni devas decidi, ĉu komenti ankaŭ la lingvaĵon, kiu, diable, devus esti tute malĉefa afero – se ĝi do estus en ordo.

Rimarku, ke mi ne parolas pri variado,kiu nature estas pli granda en Esperanto ol en lingvoj, kies normon difinas la kaprica evoluo ĉe denaskaj parolantoj. Ke oni povas kaj helpi iun kaj helpi al iu, dum la plimulto de la lingvoj permesas nur unu el ĉi tiuj alternativoj, estas avantaĝo de Esperanto. Ke la vorton Fundamentan disreviĝo, uzitan en la antaŭa alineo, iuj aliaj prefere anstataŭigus per elreviĝo, trompiĝo aŭ eĉ desaponto,estas fakto, kiun mi senproteste akceptas. Per la vorto eraro mi celas proksimume "esprimon, kiun la verkanto aŭ parolanto ne uzus, se ŝi-li scius Esperanton pli bone". Do, mi formulu mian demandon ĉi-fojan jene: se Esperanto estas tiel facila lingvo, kiel ni esperantistoj diras (kaj ankaŭ subjektive mem spertis!), kial do nia lingvoscio estas tiel mankhava, ke oftas eraroj en libroj kaj aliaj tekstoj?

En blogaĵo pasintajara mi klarigis, kial la demando pri simpleco aŭ facileco de lingvoj (sen paroli pri ilia logikeco) estas problema en la lingvistiko. Kvankam la ideo pri diversgrada simpleco de diversaj lingvoj estas multe diskutata, pli kaj pli da lingvistoj nuntempe tamen pretas akcepti, ke efektive iuj lingvoj estas pli facile lerneblaj ol aliaj tiam, kiam temas pri plenkreskuloj lernantaj novan lingvon aldone al sia denaska. Ni povas do paroli pri diferencoj en la L2-facileco de lingvoj, kie L2 signifas 'duan lingvon' (kiu kompreneble povas esti tria aŭ kvara, sed gravas, ke ĝi ne estas L1, la lingvo kiun la koncerna homo akiris infanaĝe kiel sian unuan).

Unu el la ĉefaj trajtoj influantaj la L2-facilecon de iu lingvo estas, kiajn gramatikajn distingojn oni devige devas fari en la lingvo, kaj kiel simplaj estas la markiloj, uzataj por indiki tiujn distingojn. Tiurilate Esperanto estas relative facila. Ekzemple, ĝi havas nur tri verbotempojn kaj iliaj markiloj estas ĉiam la samaj (-as, -is kaj -os). Aliflanke, Esperanto estas pli malfacila ol la lingvoj, kie oni tute ne bezonas marki la verbotempojn, se en la kunteksto estas klare, pri kiu tempo oni parolas. Estus pli facile, se oni ne bezonus elekti la ĝustan finaĵon en Mi respondos al vi tuj kiam mi finleg– ĉi tiun leteron.

La gramatiko de Esperanto tamen entenas almenaŭ tri trajtojn, kiuj malpliigas ĝian L2-facilecon kaj ofte kaŭzas erarojn:

1. La akuzativo. Estus pli facile, se ni ne bezonus devige marki la rektan objekton (kaj kelkajn aliajn frazopartojn) per -n. La komencantoj ofte forgesas pri ĝi. Lerninte iom pli, ili komencas trouzi ĝin: *okazis akcidenton kaj mankis helpantojn! (Tiajn troajn uzojn la lingvistoj nomas hiperkorektismoj.) Estas interese kompari tion kun la norma bulgara lingvo, en kiun oni siatempe enkondukis distingon inter la nominativa kaj akuzativa difinaj artikoloj de la vira genro, kvankam neniu bulgara dialekto konas tiun distingon: ordinaraj bulgaroj ofte eraras pri tiu distingo, kiam ili skribas sian gepatran lingvon – kvankam oni uzas ne malmulte da energio por instrui ĝin en la lernenoj. Neniu bulgaro uzas tiun distingon konsekvence en parolado, ĉar tio estus tro malfacila. (Efektive, mi, por kiu la bulgara estas L2, eraras malpli ol la mezuma bulgaro.)
2. La deviga distingo inter transitivaj kaj netransitivaj verboj, kiun oni devas aparte lerni ĉe ĉiu verboradiko. Oni devas lerni, ke la kunveno ne povas komenci au fini, sed ĝi ja povas ĉesi; aŭ ke oni ĉagreniĝas, sed ne indigniĝas, nur indignas. La afiksoj -ig- kaj -iĝ- ofte mankas aŭ, male, estas uzataj superflue.
3. La difina artikolo la. Por la parolantoj de la lingvoj, kiuj ne devige markas difinitecon, ĝia uzado estas malfacila. Finnoj, rusoj aŭ poloj ofte ĝin forgesas. Kaj eĉ la lingvoj, kiuj havas difinan artikolon, uzas ĝin laŭ diversaj reguloj. Ĉu ni diru (*)homa socio baziĝas sur lingvo, kiel la angla, aŭ la homa socio baziĝas sur la lingvo, kiel verŝajne la plimulto de la lingvoj artikolhavaj?

Rimarku, ke mi ne proponas reformi Esperanton ĉi-rilate. Tio ne eblas. Mi nur konstatas, ke la gramatiko de Esperanto devigas nin marki certajn distingojn, kiuj ne en ĉiuj lingvoj estas devige markataj, kaj tio estas unu fonto de eraroj.

Tute alispeca fonto de eraroj estas, paradokse, la reputacio de Esperanto kiel facila lingvo. Tio instigas multajn samideanojn al maldiligento: ĉar la lingvo estas tiel mirinde facila, kial mi penu lerni ĝin pli kaj pli? Prefere mi tuj komencu uzi ĝin kaj traduki la klasikaĵojn de mia nacia literaturo! – La homoj, kiuj promesas, ke Esperanto estas dekoble pli facila ol iu ajn alia lingvo, estas ĉarlatanoj kiuj ege malutilas al ĝi.

La afiŝtabulo de la Universala Kongreso de Lillo tamen kuraĝige montras, ke senerara uzo de Esperanto eblas... Dankon al Larissa Bister pro la foto.

Sed ofte temas ne pri maldiligenteco aŭ pri malvolo lerni pli. Finfine, lingvoscio estas ne teoria scio, sed praktika scipovo. Mankas ebloj kaj okazoj praktike uzi Esperanton, sin ekzerci en ĝi. Tion oni vidas, kiam oni komparas Esperanton kun la angla, kiun pli kaj pli da homoj vole-nevole devas ĉie legi kaj aŭdi, ofte ankaŭ skribi kaj paroli. Ni ne atingas tian lingvoscion en la angla, kian havas la denaskaj parolantoj, sed pli kaj pli da homoj lernas paroli angle pri difinitaj temoj sufiĉe bone.

Esploroj en Finnlando montris, ke knaboj ofte lernas la anglan pli bone ol knabinoj, ekster la lernejo, danke al komputilaj ludoj. Kaj konsideru ĉi tiun interretan afiŝon de 14-jara finna knabo, kiu neniam vizitis anglalingvan landon nek uzis la lingvon en eksterretaj situacioj kun denaskaj parolantoj:

Just saw botfa. It was very awesome! It was a fantastic movie imo. Dain was awesome. I did not find legolas' stunts bad or anything. Beginning was awesome, also dol guldur and the battle. It was sad, and the performances of the dwarves were amazing. Lee pace portrayed Thranduil amazingly. Then ending was sad and very well done, allthough it felt a bit rushed, but I'm sure that will change when EE comes around. The cgi was very well done for the most part, only the elven army standing before the gates of erebor looked a bit fake, but it did not ruin the movie at all. Music was amazing too. It was better than DOS for sure, and i liked it as much as AUJ (a big fan of that movie allthough many would disagree). Thank you PJ, actors, the full team for this amazing journey that has lasted for 17 years.

Klarigoj: botfa = la filmo The Battle of the Five Armies | imo = in my opinion | Legolas (nomo) | Dol Guldur (nomo) | Lee Pace (nomo de aktoro) | Thranduil (nomo) | EE = extended edition | cgi = computer-generated imagery | Erebor (nomo) | DOS  = la filmo The Desolation of Smaug | AUJ = la filmo An Unexpected Journey |  PJ = la reĝisoro Peter Jackson

Ĝuste danke al konstanta praktikado, multaj lernas uzi la anglan en iu difinita fako. Kaj bedaŭrinde en multaj fakoj mankas okazoj por samnivele praktiki Esperanton. Tiam ne helpas, ke Esperanto, principe, havus pli simplan strukturon.

Zamenhof komprenis, ke lingvon povas fari facila kaj ĝia strukturo kaj la praktika ekzerciĝado en ĝi. En unu citinda Lingva Respondo li skribis:

Ne sole en naturaj lingvoj, sed ankaŭ en lingvo artefarita ĉio, kio estas uzata de la plimulto da bonaj verkistoj, devas esti rigardata kiel bona, se ĝi eĉ ne estas absolute logika; ĉar se ni postulos ĉiam nur logikon absolutan, tiam la libera uzado de lingvo artefarita fariĝos tute ne ebla, ĉar tiam malaperos ĉiu utileco de longa ekzerciĝado kaj en la deka jaro de uzado de la lingvo, kiel en la unua jaro, ĉiu devus konstante tro longe pripensadi kaj pesadi ĉiun sian vorton. Tamen la diferenco inter lingvo natura kaj lingvo artefarita konsistas en tio, ke, dum en la unua oni devas uzi nur tiujn formojn, kiujn uzas bonaj verkistoj, kaj uzado de formo pli logika estas malpermesata, – en lingvo artefarita ĉiu havas la rajton uzi formon pli logikan, kvankam neniu ĝis nun ĝin uzis, kaj li povas esti konvinkita, ke se lia formo estas efektive bona, ĝi baldaŭ trovos multajn imitantojn kaj iom post iom elpuŝos la malpli logikan, kvankam ĝis nun pli uzatan formon malnovan. (Lingvaj Respondoj 26)

Efektive, Esperanton faras facila ankaŭ unu socilingvistika trajto malofte menciata: la manko de komunumo de denaskaj parolantoj. Esperanto ja havas denaskajn parolantojn, sed ili ne formas komunumon, kiu decidus pri la ĝusta kaj malĝusta uzo de la lingvo. Kompreneble ankaŭ en la naciaj lingvoj la denaskaj parolantoj ne faras konsciajn decidojn, sed en tia komunumo la lingvo ĉiam komencas amasigi pli kaj pli da arbitraj reguloj. Se Esperanto estus lingvo de tia komunumo, oni verŝajne ne povus diri kaj mi helpos vin kaj mi helpos al vi, sed nur unu el tiuj strukturoj estus uzata, aŭ se ambaŭ, inter ili estus iu subtila semantika distingo (ekzemple, la dua estus uzata nur kiam oni alpruntas monon). En tia situacio lerni Esperanton kiel duan lingvon postulus pli da ekzerciĝado kaj ne helpus logiko, por uzi la terminojn de Zamenhof en la citaĵo ĉi-supra. La ekvilibro inter la du faktoroj estus alia, se la permesata variado en Esperanto estus tiel malvastigita.

Bedaŭrinde multaj esperantistoj klopodas puŝi la pesilon al la tute kontraŭa direkto kaj konstante cerbumas aŭ skribas en la reto pri tio, ĉu tiu aŭ alia Esperanta esprimo estas ideale logika aŭ ne. Mezurate per la mezuriloj de tiuj homoj, ni ĉiuj povas nur eraradi! Ni memoru la ekvilibron inter la "logiko" kaj "ekzerciĝado" de Zamenhof, aŭ inter la struktura L2-facileco kaj la praktikado de la lingvo, kaj komprenu, ke ankaŭ Esperanto estas nur kompromiso inter diversaj cirkonstancoj.