Simpla kaj facila?

Se oni montras gramatikon aŭ lernolibron de Esperanto al iu ordinara ne-esperantisto, ne estas malfacile konvinki tiun, ke Esperanto vere aspektas pli simpla ol tiuj fremdlingvoj, kiujn la ne-esperantisto konas el la lernejo, kaj ke ĝi tial certe estus ankaŭ pli facile lernebla. Sed se vi provas fari la samon al lingvisto, tiu eble kuntiras la brovojn kaj restas nekonvinkita. Tamen la lingvisto, kiel specialisto, ja devus vidi la faktojn pli bone ol la ordinarulo. Kio okazas – kial la lingvisto ŝajnas vidi malpli bone?

Se vi insistas, la lingvisto klarigas, ke facileco estas relativa afero kaj dependas de tio, kiu lernas la lingvon: ĉu infano aŭ plenkreskulo, ĉu iu kies denaska lingvo similas al la lingvo lernata aŭ iu kies denaska lingvo estas tute malsimila. Vi povas koncedi, ke la vojo de eŭropano al Esperanto povas vere esti pli mallonga ol tiu de ĉino aŭ japano, sed tamen: Esperanto ja havas simplan strukturon kaj estas tial ankaŭ por ĉino pli facila ol, ekzemple, la angla (verŝajne vi uzus ĝuste tiun ekzemplon). Sed se vi estas malbonŝanca, la lingvisto eĉ ne kredas, ke unu lingvo povas esti pli simpla ol alia! Kiel tio eblas?

Dum la deknaŭa jarcento, kiam la plimulto de la lingvistoj esploris la lingvojn hind-eŭropajn (kaj precipe ties historion), ili opiniis, ke tiuj lingvoj (eble kune kun la ŝemidaj, ekzemple la araba kaj hebrea), estas aparte malsimplaj kaj tial ankaŭ riĉaj, esprimpovaj kaj evoluintaj. La popoloj malpli civilizitaj parolis pli simplajn lingvojn, per kiuj ne eblis esprimi ĉiujn subtilaĵojn de la homa penso. Nur malmultaj lingvistoj faris al si la penon vere lerni kaj esplori tiujn "primitivajn" lingvojn – multaj el kiuj montriĝis esti tre malsimplaj, plenaj je subtilaj gramatikaj distingoj kiujn neniu hind-eŭropa lingvo posedis. Cetere, unu el la sciencistoj, kiuj ja konis la malsimplecon de la "primitivulaj" lingvoj estis Karlo Darvino, kiu skribis pri "la perfekte regula kaj mirinde malsimpla strukturo de la lingvoj de multaj barbaraj nacioj" (La Deveno de la Homo, ĉap. 3). Darvino ankaŭ pli-mapli ĝuste klarigis la kaŭzon: ĉiuj lingvoj ekzistis sufiĉe longe por amasigi al si multajn gramatikaĵojn, eĉ se novaj tiaj aperas relative malrapide.

Kiam la lingvistoj dum la dudeka jarcento iĝis tiel saĝaj kiel Darvino (nu, almenaŭ ĉi-rilate) kaj ekesploris ekzemple la indiĝenajn lingvojn de Ameriko, ili ekhontis pro siaj antaŭuloj kaj deklaris, ke ĉiuj lingvoj estas sufiĉe esprimpovaj por la bezonoj de siaj denaskaj parolantoj, kaj ke ĉiuj lingvoj estas ankaŭ egale malsimplaj: ekzistas neniaj primitivaj lingvoj. Tio fariĝis duonoficiala dogmo de la moderna lingvistiko.

Sed la dogmon parte kontraŭis iuj evidentaj faktoj. (Per tio oni ja rekonas dogmon.) Se la angla verbo havas maksimume kvin fleksiajn formojn, dum de ĉiu finna verbo oni povas havi 12.000 formojn, certe oni ne povas rigardi la du lingvojn egale malsimplaj – kvankam ni kredas, ke anglalingvano tamen povas esprimi per sia lingvo ĉion kion finno per la sia? Ho, diris la lingvistoj, ja la angla verbo estas pli simpla ol la finna, sed kiel tutaĵoj la du lingvoj estas egale malsimplaj. Lingvo, kiu iĝas simpla unuloke, kompensas tion per malsimpleco aliloke. Sed neniu povis vere klarigi, kiele tia kompensa meĥanismo povus funkcii, aŭ kial ĝi entute devus ekzisti – krom por savi la dogmon. La lingvistoj agis laŭ la devizo "se la teorio kaj la realo ne kongruas, ve al la realo!".

Nune ekzistas tamen pli kaj pli da lingvistoj, kiuj kuraĝas paroli pri lingvoj pli kaj malpli simplaj, emfazante, ke simpleco ne signifas primitivecon aŭ mankon de esprimpovo. Ekzemple, parto de la lingvistoj diras, ke aparte simplaj estas la kreolaj lingvoj, do lingvoj al kiuj pli frue dum ilia historio mankis denaskaj parolantoj, ĉar ili naskiĝis ekzemple inter diversdevenaj afrikaj sklavoj (ankaŭ la difino en NPIV estas nemalbona). Aliaj plu vidas en tiu aserto kaŝitan rasismon, sed feliĉe unu el la korifeoj de tiu "simpleca" skolo, John McWhorter, estas mem nigrahaŭta. Troviĝas ankaŭ lingvistoj tezantaj, ke certaj specoj de interlingvaj kontaktoj tendencas simpligi lingvojn; unu el la plej famaj estas Peter Trudgill, konata socilingvisto – kiu kuraĝis prezenti sian tezon nur post longa kariero kaj firma pozicio en la scienca mondo, kaj ankaŭ tiam nur kiel hipotezon.

La komuna trajto de tiuj lastatempaj teorioj estas, ke ili emfazas la rolon de la plenkreskulaj lingvolernantoj en la simpligo de iuj lingvoj. Se lingvo estas transdonata normale de unu generacio de parolantoj al la sekva, infana generacio, ĝi povas iom post iom amasigi ĉiajn malsimplajn gramatikaĵojn kaj strangajn parolsonojn. Sed se en iu periodo de sia historio la lingvo estas uzata de relative multaj parolantoj, kiuj lernis ĝin nur kiel plenkreskuloj, ĝi tendencas forfaligi parton de tiuj malsimplaĵoj. La kreolaj lingvoj estas ekstrema kazo, ĉar iam ili havis nul denaskajn parolantojn. Sed ankaŭ la relative simpla gramatiko de la angla lingvo estas klarigata per la rolo de alilingvanoj dum ĝia pli frua historio en Britio: iam oni atentigis pri la rolo de la france parolantaj normanoj (post 1066), sed nuntempe oni pli emfazas la pli fruan influon de la invadaj skandinavoj, kiuj parolis la pranordian (norenan) lingvon, kaj ankaŭ tiun de la diversaj keltaj popoloj, kiuj iom post iom iĝis angleparolantoj.

Nu, kion do diri pri Esperanto? Se iu lingvisto, ne scianta pri la historio de Esperanto, konatiĝus kun ties gramatiko, ŝi-li povus unue konkludi, ke temas pri lingvo simpligita de kontakto kun aliaj lingvoj – eble pri iu kreola lingvo latinida? Tamen al mi ŝajnas, ke baldaŭ la lingvisto komencus dubi. La deviga markilo -n de la rekta objekto estus neatendita trajto en tia lingvo (krom eble en pronomoj). Stranga estus ankaŭ la deviga distingo inter verboj transitivaj kaj netransitivaj, do tio, ke oni ne povas diri La kunveno finis. (Se tia distingo ekzistus en la lingvo, oni atendus trovi en ĝi almenaŭ eksplicitan markilon de la transitiveco ĉe la verbo, kvazaŭ La prezidanto finigis la kunveno, aŭ La prezidanto finis ĝin la kunveno.) Kaj la lingvisto eble ankaŭ demandus sin, ĉu tiu lingvo vere estis iam uzata en komunumo de ĉiutagaj parolantoj, kvankam ĝi enhavas pronomojn mi, vi, ni kun sondistingoj malfacile aŭdeblaj en neidealaj cirkonstancoj: oni atendus, ke ili nature estus kompletigitaj per iuj markiloj, ekzemple mi-mem, ni-ĉiuj, vi-tie, aŭ similaĵoj.

Sed jes, miaopinie ankaŭ lingvisto devas koncedi, ke Zamenhof sukcesis krei lingvon ne malsimplan – parte danke al tio, ke li konis la strukturon de la angla lingvo, kiel li mem skribis. Sed Zamenhof ankaŭ enplektis en la lingvon kelkajn malsimplaĵojn. Poste li plurfoje provis forigi parton de ili en diversaj reformprojektoj siaj, sed la esperantistaro ĉiam malakceptis tiujn. La akuzativo tuj fariĝis tro kara por ni, kvankam ni ĵuras per simpleco.

Ĉu la hungaroj estas miaj gekuzoj?

Kiel konate, la finnoj kaj la hungaroj parolas parencajn, finn-ugrajn lingvojn. Antaŭ multaj jarmiloj, ili kune migris okcidenten. La hungaroj sciis pli bone legi la mapon, turniĝis sudokcidenten kaj fine ekloĝis ĉe la bordoj de Danubo, kie kreskas bonaj vinberoj. La kompatindaj finnoj ne fidis ilin, sed migris al la nordo, malluma kaj malvarma, kaj konstruis tie la unuan saŭnon por iom mildigi la mornon kaj sian malsukceson (la telefonoj de Nokia venis nur poste). La pli saĝaj hungaraj kuzoj restis sude. (Relative sude. Laŭ la italoj, ĉio trans la Alpoj estas “Norda Eŭropo”,  ĉu ne?)

Kvankam neniu kredas la historion ĝuste en ĉi tia formo, la ideo pri la parenceco de la finn-ugraj, aŭ pli vaste uralaj, popoloj (http://www.helsinki.fi/~jslindst/uralaj.html) havas firman pozicion. Siatempe estis grave por la finnoj, kies lingvon neniu najbara popolo komprenas, ekscii, ke ili tamen ne estas solecaj stranguloj en Eŭropo, sed parencas kun dudeko da aliaj popoloj, inkluzive de la admirataj hungaroj. Kaj se tio ne sufiĉis, oni parencigis la uralan lingvofamilion kun la altajaj lingvoj, ekde la turka ĝis la korea kaj eĉ la japana, kaj parolis pri la “ural-altaja familio”. Rezulte de ĉio ĉi, ni ricevis eĉ la bulgarojn kiel parencojn! Ĉar la unuan bulgaran ŝtaton fondis tjurka popolo, la sveda slavisto Alfred Jensen konstatis antaŭ cent jaroj en Sofio propraokule, ke en la bulgaroj “la finna persistemo kuniĝas kun la slava temperamento” (Kors och halfmåne, 1911).

Nu, la ural-altaja lingvofamilio vere ne ekzistas, kaj eĉ la altaja familio mem montriĝis nepruvebla hipotezo. Sed la finnoj kaj la hungaroj, ili ja estas kuzoj kaj preskaŭ komprenas unu la alian, ĉu ne?

Bedaŭrinde pasis kelkaj jarmiloj post tiu fatala kverelo ĉe la malfaldita mapo de Eŭropo. La finna kaj la hungara estas tiom malproksimaj unu de la alia kiel la angla kaj la persa. La lingvistoj povas pruvi ilian parencecon, sed praktika interkompreniĝo ne eblas. Kiam miaj Vizaĝlibraj konatoj hungaraj afiŝas en sia gepatra lingvo, mi komprenas absolute nenion. Ĝis nun bedaŭrinde neniu el ili uzis la solan hungaran frazon, kiun mi scias: nincs új a nap alatt (nenio novas sub la suno). Kompreneble, kiam oni scias la signifon, oni povas diveni, ke új = la finna uusi ‘nova’, kaj alatt = la finna alla ‘sub’, sed se oni ne scius… Kaj la finna nappi estas butono.

Sed la hungarojn bedaŭrinde malkuzigas ankoraŭ pli multe la fakto, ke lingva parenceco ne signifas biologian parencecon, nek kulturan proksimecon. La genoj de homoj libere miksiĝas, kaj ofte la edz(in)kandidatoj el la najbara popolo aspektas pli allogaj ol la teduloj de la propra vilaĝo. Ankaŭ kultureroj libere migras de unu popolo al alia, tiel ke ĉiu kulturo estas miksaĵo de aliaj kulturoj. Lingvoj, male, malfacile miksiĝas; “mikslingvoj”, kiuj efektive devenas de du apartaj, neparencaj lingvoj, estas certe malpli ol unu centono inter la lingvoj de la mondo, kaj eĉ pri la plej konataj mikslingvoj (la miĉifa, la kupra aleuta, la maa) vi verŝajne neniam aŭdis.

Per lingvistikaj metodoj eblas desegni netajn genealogiajn arbojn de lingvoj, almenaŭ kiam ilia komuna pralingvo ne aĝas pli ol kvinmilon da jaroj. Pri la biologia aŭ kultura deveno de la popoloj ne eblas tion fari – tial estas tre-tre tente interpreti la lingvan parencecon kiel la genealogion de la popoloj, kaj tiel oni faris en la 19a jarcento. Kompreneble estas verŝajne, ke ni finnoj kaj la hungaroj havas iujn komunajn genojn, kaj iuj el ili povas eĉ deveni de la parolintoj de la finn-ugra pralingvo, sed temas pri ege malgranda ono de niaj genaroj, kiu ne faras nin iel aparte similaj inter la popoloj de Europo.

En la popola maniero koncepti la rilatojn inter la popoloj, la lingva koncepto bedaŭrinde ankoraŭ superregas. Oni ne komprenas la gradon de la miksiteco de la plimulto de la popoloj en la mondo. Ekzemple, dum la lastatempa bedaŭrinda malpaco inter multaj rusoj kaj ukrainoj, iuj ukrainoj deklaris, ke ili estas “puraj slavoj”, dum la rusojn, laŭ ili, degenerigis ties miksiteco kun finn-ugraj popoloj: “Putin ja aspektas tipa finn-ugro!” Estas senduba fakto, ke la nuntempaj rusoj havas ankaŭ finn-ugrajn prapatrojn. Sed ankaŭ inter la prapatroj de la nunaj ukrainoj troviĝas multaj ne-slave parolantaj popoloj. Tute male, iuj slovenoj fiere deklaras, ke ili (feliĉe?) ne estas slavoj, sed nur “venedoj, kiuj alproprigis slavan lingvon”. Sed ĝuste tion la vorto “slavo” signifas: iun, kiu denaske parolas slave. Slavo povas esti blonda aŭ nigrahara – eĉ nigrahaŭta!

Estas interese, ke kvankam la slavaj lingvoj disiĝis relative ĵuse, antaŭ milo da jaroj, iliaj parolantoj ne plu parencas genetike aŭ kulture. Ĉiu slava popolo pli similas al siaj najbaroj, ankaŭ neslavaj, ol al ia slava prototipo. En ĉi-jara scienca artikolo pri “la genetika atlaso de la historio de la homa miksiĝo”, aperinta en Science (Hellenthal k.a.), klare videblas, ke la slavaj bulgaroj similas al la rumanoj, kvankam tiuj parolas lingvon latinidan, kaj la slavaj poloj similas al la litovoj, kvankam la litova estas balta lingvo. La hungaroj ja havas 4,4 procentojn da “aziaj” genoj, kio estas iom multe en Centra Eŭropo, sed tiu “azieco” ne signifas “uralan” aŭ “finn-ugran”, kiuj estas nur lingvaj konceptoj.

Kompreneble, lingva parenceco rakontas ion pri la historio. Ke oni parolas parencajn lingvojn en Finnlando kaj Hungarujo ja postulas historian klarigon, same kiel postulas historian klarigon tio, ke la pesto iam migris de Azio al Eŭropo, kaj multaj danĝeraj malsanoj poste de Eŭropo al Ameriko. Sed neniu ekhavis la ideon konstrui nacian romantikon sur komunaj infektoj.

Krome, unu el miaj praavoj ja estis svedlingva, do tial mi ĉiuokaze parencas kun ĉiuj bravaj vikingoj, ne kun tiuj strangaj hungaroj, kiuj manĝas gulaŝon kaj nomas ĝin pörkölt.

La ravaj mortintoj

(1145 jarojn post la morto de Sankta Cirilo)

Ĉiun duan printempan semestron mi instruas kurson pri la malnova slavono, la unua slava skribolingvo, kiun Cirilo kaj Metodio kreis en la 9a jarcento. Iam la kurso estis deviga dum la unua universitata studjaro de la novaj slavistoj – kiuj verdire ne multon komprenis pri ĝi. Nun ĝi estas por multaj nur unu peniga kaj neinteresa paŝo antaŭ la magistriĝo, kaj oni preskaŭ aŭdas la kolektivan suspiron kiam mi prezentas ankoraŭ unu gramatikan komplikaĵon, lernendan por ke la enhavo de la mezepokaj tekstoj komencu malkaŝiĝi.

Sed mi ĉiam rekonas en la grupo tiun studenton, kiun la malsimplaj gramatikaĵoj ravas, kiu enmense komparadas la vortojn kun tiuj en la nunaj slavaj kaj aliaj hind-eŭropaj lingvoj, kiun ĉarmas la stilo de la mezepokaj verkistoj. Ŝi aŭ li – relative ofte estas li, kvankam la grupon konsistigas plejparte studentinoj – komencas baldaŭ senti sin hejme en la mondo de la morta lingvo. Ĉar tiu studento ne povis studi en la lernejo latinon, kiel iuj de la geava generacio (sen paroli pri la helena lingvo!), tiu subita raviĝo pri la malnova teksta mondo povas preskaŭ egali al enamiĝo.

Ankaŭ mi povas atesti, ke temas pri fortaj sentoj (kvankam ne tiom, ke mia edzino bezonus ĵaluzi). Antaŭ kelkaj jaroj mi sidis en la malvarma biblioteko de la Patriarĥejo de Aleksandrio, Egiptio, kaj feliĉa foliumis novtrovitan makedonan manuskripton, kiun mi rajtis vidi kiel la unua inter la slavistoj. Kvankam ĝi ne aĝis pli ol ducent jarojn, nekredeble forta estis la sento pri ponto tra la tempo, pri persona ligo kun la du personoj kies manskribon, korektojn kaj hezitojn oni povis observi sur la paĝoj. Per komparo kun aliaj manuskriptoj en aliaj bibliotekoj mi povis certiĝi pri la nomo de la "dua mano" ("mano" estas ĉiu aparta manskribo en manuskripto kaj ankaŭ la responda persono), sed la identecon de la "unua mano" ni verŝajne neniam ekscios – tamen, per stranga maniero ankaŭ li fariĝis por mi kvazaŭ persona konato.

Pri la du skribintoj kaj ilia historia situacio mi verkis apartan ĉapitron por la libro pri la novtrovita manuskripto, kaj unu recenzanto poste nomis tiun ĉapitron "speciale bela filologia studo". Temis pri inspiro!

Kiel kompreni la raviĝon pri komunikiĝo kun mortintoj, per morta lingvo? Pri la malfermiĝo de pordo en la tempo, kiel la pordo tra kiu Alico devis trapasi en Mirlandon? Ĉu per tio, ke la komunika situacio kvazaŭ haltigas la tempon: la malnova teksto atendis vin de jarcentoj, ĝi ne urĝas vin, vi povas trankvile sidi kaj atendi ĝis la kaŝita enhavo komencas disvolviĝi antaŭ viaj okuloj? Vi tuŝetas la pasintecon, kvankam ĝi ne plu ekzistas.

En sia novelo "La sonĝo de la filologo" (Filologens dröm) la sveda verkisto Björn Larsson rakontas pri universitata instruisto, specialisto pri la malnova franca. Al li estas trudata antaŭtempa emeritiĝo, ĉar neniu plu interesiĝas pri liaj lekcioj. Feliĉe li ŝparis iom da mono kaj povas kiel pensiulo daŭrigi siajn esplorojn en bibliotekoj de Eŭropo. Unu tagon li trovas nekonatan manuskripton kaj komprenas, ke en ĝi estas rakontate pli klare kaj detale ol en ĉiuj konataj manuskriptoj, kio estas Gralo, centra sed nenie bone priskribata objekto en la manova franca literaturo. Sed post longa ŝanceliĝo li fine decidas ne turni la paĝon – ne legi ĝis la ŝlosila loko de la teksto, kie la mistero de Gralo estos komplete rivelita. La pasinteco eble estas pli bela, kiam restas iom da misteroj?

Alia svedo, Ola Wikander, skribis libron "En la societo de mortaj lingvoj" (aŭ eble "En kompanio kun mortaj lingvoj", svede: I döda språks sällskap). Li rakontas al la ĝenerala publiko interesaĵojn pri la lingvoj sumera, akada, hebrea, kopta, hitita (kaj aliaj hitit-regnaj lingvoj), sanskrita, malnova persa, oska, etruska, gota kaj anglosaksa. Slavono ne estas en la listo, nek la latina kaj helena, verŝajne tro bone konataj – kaj latino ja ne estas morta lingvo, ĉar ĝi neniam ĉesis esti parolata, kvankam ĝi disdialektiĝis kaj ŝanĝis sian nomon. Wikander trovas diversajn motivojn okupiĝi pri mortaj lingvoj. Li skribas, interalie: "Nur renkontante homojn de pli fruaj epokoj pere de iliaj propraj vortoj, ni havas eĉ ioman ŝancon kompreni ilin kaj iliajn pensojn."

Mi instruas la malnovan slavonon de preskaŭ tri jardekoj. Dum tiu tempo, unusola studento mia ekinteresiĝis pri slavono tiom, ke li fine doktoriĝis pri ĝi kaj verkis la unuan finnan lernolibron pri ĝi. Li estas nun parlamentano ekstreme naciisma, kondamnita de la Supera Kortumo de Finnlando al monpuno pro instigo kontraŭ malplimultoj. Senkomprene mi rigardas liajn publikajn elpaŝojn, suspirante: ĉi tiu homo tamen iam tradukis slavonen la tekston sur la Unu Ringo de Meztero, estis ravita de foraj lingvoj kaj epokoj... Iuj misteroj de mortaj lingvoj estas tristaj!

La lingvistika triangulo

Mi komencas ĉi tiun blogon por skribi pri mia laboro kiel lingvisto dum la jaro 2014 – ĉar estos por mi jaro eksterordinara. La ĉefa evento okazos en aŭgusto: mi partoprenos lingvistikan ekspedicion al la grandaj insuloj Saĥaleno kaj Hokajdo, aranĝatan de la esplorgrupo HALS (Helsinkaj Areaj & Lingvaj Studoj, por paŭsi el la angla: http://blogs.helsinki.fi/linguisticdiversity/). Ni estos kvar instruistoj kaj dek unu studentoj. Kvankam mi formale apartenas al la instruistoj, efektive mia rolo estos lerni de la pli spertaj kolegoj, kiel oni faras terenan laboron. Por klarigi, kial tio estos nova kaj ekscita sperto por mi, mi devas koncize skizi por vi la kampon de la priskriba lingvistiko.

Tiun kampon oni povas imagi kiel triangulon. En ĉiu el la tri anguloj staras lingvisto kun tipa profesia profilo. La plimulto de la veraj lingvistoj staras dise sur la triangulo, proksime al jen unu, jen alia el tiuj ekstremaj tipoj. Tio tamen ne signifas, ke ili kovras la kampon ĉie egale dense.

En unu angulo troviĝas lingvisto, kiu esploras iun grandan lingvon, ofte sed ne nepre sian gepatran – lingvon, kiu posedas grandan amason de tekstoj kaj pri kiu oni jam publikigis multajn esplorojn. La lingvo estas instruata en lernejoj aŭ almenaŭ en universitatoj, kaj ofte la lingvisto vivtenas sin ĝuste per instruado, kvankam ŝi-li ĉefe ŝatus esplori. Ĉar eblas trovi multe da materialo pri la lingvo, inkluzive de malnovaj tekstoj, oni povas profunde esplori ĝiajn detalojn kaj ĝian ŝanĝiĝon. La lingvisto povas esti pli-malpli informita pri tio, kiaj aferoj ĝenerale troviĝas en la lingvoj de la mondo, sed ŝi-li kontribuas al tiu scio ĉefe nur per "sia" lingvo, jam pli-malpli bone konata. En ekstrema kazo tiu esploristo povas eĉ pensi, ke ĉar ĉiuj homaj lingvoj estas similaj en sia profunda strukturo, la universalaj principoj de ĉiuj lingvoj estas eltroveblaj jam en unusola, kaj tial ne estas tiom granda perdo, ke multaj lingvoj formortos antaŭ ol esti bone priskribitaj de iu ajn.

En alia angulo staras la lingvisto-terenisto, kiu volas priskribi ĝuste tiujn lingvojn, kiujn neniu antaŭe priskribis. Ŝi-li vojaĝas al ĝangaloj, montaroj, stepoj kaj tundroj, vivas tie kun la parolantoj de diversaj lingvetoj pri kiuj neniu aŭdis, kaj pacience lernas ilin ekde nulo. La terenisto opinias, ke ĉiu lingvisto havas moralan devon agi tiel, ĉar alie tro multaj lingvoj formortos sen adekvata priskribo, kaj ni neniam plu povos ekscii, kiajn specialaĵojn ili povis al ni proponi. Kiu ne volas aŭ ne kapablas fari tian terenan laboro, eĉ ne meritas esti nomata lingvisto, laŭ la opinio de tiu; kaj ne eblas scii, kiaj estas la principoj de la homa lingvo, se oni ne unue kolektas materialon pri kiel eble plej multaj unuopaj lingvoj. Eble la terenisto mem havas nur limigitan tempon por vere kompari la lingvojn de la mondo, ĉar ŝi-li pasigas grandan parton de sia vivo en primitivaj cirkonstancoj, sed pro variaj praktikaj spertoj en diversaj lingvokomunumoj ŝi-li scias pri la homa lingvo sendube pli multe ol la tipo antaŭe priskribita.

Fine, en la tria angulo sidas la lingvisto-tipologiisto, kiu uzas kiel sian materialon ĉiujn gramatikojn kaj studojn verkitajn de la aliaj du lingvistoj, kaj induktas de ili ĝeneralajn principojn de la homa lingvo. Ĉar ne eblas ricevi materialon el ĉiuj lingvoj de la mondo, la tipologiisto devas apliki statistikajn metodojn por pritaksi la fidindecon de siaj rezultoj. Ĉar ŝi-li ne havas okazon enprofundiĝi en unuopajn lingvojn, la akiritaj rezultoj dependas de tio, kion la gramatikoj priskribas kaj kion prisilentas. Povas okazi, ke la tipologiisto interpretas la trajtojn de iu lingvo tro unuflanke aŭ supraĵe, se ties sola gramatiko estas malbona, aŭ malfacile komprenebla por tiuj, kiuj ne mem lernis la koncernan lingvon. Tamen, tipologiaj rezultoj estas laŭ multaj opinioj la plej gravaj kaj pintaj en lingvistiko, kvankam tre malgranda parto de lingvistoj povas profesie okupiĝi pri tipologio.

Kaj mi? Mi estas plej proksima al la unua tipo, kvankam mi ne elektis iun grandan eŭropan lingvon. Mi esploris la bulgaran kaj iom ankaŭ la makedonan kaj la malnovan slavonon, ĉiuj tri parencaj inter si (la malnova slavono estas proksima al la komuna pralingvo de la bulgara kaj la makedona). Preskaŭ ĉiuj miaj studentoj en la universitato studas aliajn, pli grandajn slavajn lingvojn. Tamen, en "miaj" lingvoj ne mankas materialo, tekstoj novaj kaj malnovaj, antaŭaj studoj kaj grandaj vortaroj kaj gramatikoj. Mi ne esploris malgrandajn dialektojn de foraj vilaĝoj. Tial mi vere volas lerni ion novan ĉi-jare, precipe en Saĥaleno, kie oni ankoraŭ trovas parolantojn de la nivĥa (giljaka) kaj ujlta (oroka) lingvoj. La preparlaboroj de la ekspedicio jam komenciĝis, kaj ĉi-jare mi skribos pri tio, sed verŝajne ankaŭ pri aliaj lingvosciencaj temoj.